Nước mắm - Gia vị không thể thiếu trong văn hoá ẩm thực Việt Nam

Người Bắc thích pha loãng nước mắm với nước rồi thêm chút đường, giấm, chanh, tỏi, ớt, gừng băm, đôi khi có cả tiêu xay nữa nước mắm tỏi ớt có thêm đu đủ chua dùng cho bún nem hoặc bún chả, nước chấm (có hương) cà cuống cho bánh cuốn, nước mắm chua ngọt cho món gỏi, nước mắm gừng cho vịt luộc, ốc luộc.

Miền Trung luôn thích giữ sự đậm đà của nước mắm nguyên chất nên chỉ cho ít chanh, đường mà không thêm nước để pha loãng. Nếu phải pha thêm nước thì cũng rất ít, gọi là có để giảm bớt vị mặn của nước mắm mà thôi không riêng gì nước mắm, người miền Trung ăn gì cũng rất “đậm đà” phải chăng là để đối chọi với thiên nhiên khắc nhiệt với nắng gắt và gió Lào.

Người miền Nam thường dùng nước dừa xiêm để pha nước mắm lựa chọn những trái dừa không non quá nước dễ chua, dừa già nước sẽ chát.  Nước dừa được đun nhẹ dưới ngọn lửa riu riu đến khi nước rút lại chỉ còn hai phần ba hoặc một nửa rồi dùng phần nước dừa ấy để pha nước mắm với chanh và đường mới ngon. Bát nước mắm chấm của người miền Nam thường được pha ngọt hơn so với miền Bắc. Khác với hai miền Nam và Bắc, người miền Trung lại thích giữ sự đậm đà của nước mắm nguyên chất chỉ cần vắt chút chanh, cho tí đường là đạt.

Ớt là gia vị không thể thiếu trong chén nước mắm của người Việt, nhưng cách cho ớt vào nước mắm pha ở ba miền cũng không giống nhau. Miền Bắc thường cắt từng khoanh ớt đều tăm tắp cho vào nước mắm miền Trung giầm ớt khi ăn để tận hưởng mùi cay nồng của ớt hoà cùng vị mặn mòi của nước mắm còn Nam bộ thì giã hoặc băm nhuyễn ớt để lấy vị cay và màu đỏ giúp chén nước mắm thêm hấp dẫn.